شاعران,بزرگان و مشاهیر کرد

شاعران,بزرگان و مشاهیر کرد

در میان کردها ادیبان و دانشوران بزرگ چون قانع, فایق بی کس, سالم صاحب قران, حمدی, صدقی زهاوی, نالی, وفایی, مهابادی, ناری, ملای جزیری, خانی و حاج قادر کویی,  گوران و"پیره میرد" (بنیانگذار روزنامه نگاری کردی) و... صدها شاعر و ادیب کرد امروزه نیز در میان شعرای نوپرداز کرد میتوان به عبدالله په شو, شیرکو بی کس, له طیف هه لمه ت.و..... را از کردستان که منحصر به فرد میباشند را نام برد در میان هجوپردازان و طنازان هنوز که هنوز است نام شاعران بزرگ شیخ رضا طالبانی, آن نادره دوران که کلیه قالب های ظاهری و محدودیت های اخلاقی و محذورات را در هم شکسته و علیه ظلم و بیداد و فقر و نکبت تاخته بر تارک ادبیات ما می درخشد و حتی نامبرده قابل مقایسه با عبید زاکانی و دیگران هم نیست و به زبان فارسی نیز اشعار روح پروری از خود به یادگار گذاشته است و اکثر شاعران کرد با توجه به ارتباطات گذشته با ترکان عثمانی و روابط نزدیک با ایران و عراق تسلط کامل به زبانهای ترکی و فارسی و عربی و زبان مادرزادی خود کردی را دارند. شاخه ها , لهجه ها و گویشهای مختلف زبان شیرین کردی , از سوران تا گوران, کرمانج, کلهر و جاف و هورام و....هر کدام زیبایی خاص خود را دارد.

کوههای بلند اورامانات و آسمان سینه گستر آن شخصیتهای عظیمی مانند مولوی تاوه گوزی , بیسارانی, پیر شالیار  و... دیگران را پرورش داده که شانه به شانه ملای رومی زنند و این مفاخر و مشاهیر خود افتخار بس عظیم برای ملت کرد در تاریخ ادبیات و فرهنگ هستند.

بزرگان و مفاخر ادب , هنر و فرهنگ زیادی به ویژه در زمینه هنر , موسیقی و آواز وجود دارند که ذکر اسامی همه آنها شاید اصلا غیر ممکن باشد ولی در شق اخیر هنری استادانی چون حسن زیرک, محمد ماملی, سید علی اصغر کردستانی, محمد جزا, خاقانی, رزازی, غلامی, و عزیز شاهرخ در پهنه ی کردستان بزرگ مشهوریت دارند و درین زمینه پیشکسوتان و بزرگانی مانند طاهر توفیق , علی مردان, رسول گردی(متخصص لاو وحیران و اشعار و ترانه های ویژه ایلات و عشایر ) کریم کابان , حسین علی, صلاح داود, صالح دیلان, قادر زیرک, فواد احمد, تحسین طه, عرب عثمان, شمال صائب,و....را میتوان نمام برد و هزاران هنرمند دیگر که اگر اسم آنها در اینجا ذکر گردد صدها صفه لازم خواهد بود.

بنابر آنچه از پیش گفته شد و ذکر مواردی معدودی در چندین حوزه محدود فرهنگی نه در همه حوزه ها می توان نتیجه گرفت که اصولا فرهنگ, ادبیات و هنر بومی که زاده روح بلند انسانی و از جمله کردهاست ریشه در عمق فطرت و نهاد حق جو و عدالت طلب و زیبا پرست انواع بشر دارد مضافا اشعار و ادبیات حماسی (شیرین و فرهاد, مه م وزین, لاس و خه زال, امیر ارسلان رستم و سهراب و بیت محمد حنیفه و خه ج و سیامه ند و..)و غیرتی, نشان و علامت از شجاعت, حمیت, و غیرت ناموسی میان کردها دارد که در طول تاریخ مشهور بوده و کردها از افرادی که برای نان , ننگ نام را برای خو خریده اند بیزاری جسته اند.

زنان کرد نیز در ارتقای فرهنگ و ادبیات کردستان سهم ویژه ی خود را ایفا کرده اند "مستوره کردستانی " نمونه ای از شیرزنان شاعره است که مشابهت های زیادی با پروین اعتصامی شاعر بلند آوازه ی فارسی دارد قصه های شیرین مادربزرگها نیز در میان کردها جایگاه خود را حفظ نموده و گواهی بر غنای فرهنگ عامیانه میان زنان کرد است.

 

کردشناسی

معرفی کتابهای کردشناسی

زبان كردی به عنوان يكی از كهن‌ترين گويش‌های ايران باستان شناخته شده است. يكی از قديمی‌ترين اخباری كه درباره كردها در دست است، كتاب «Anabasis» يا سفرنامه جنگلی گزنفون (xenephon) سردار لشكر،جغرافیدان و مورخ يونان باستان است كه رويارويی كردهای ايرانی را در قالب سپاه اردشير دوم هخامنشی (401 ـ 400 پيش از ميلاد مسيح) با يونانيان باستان [در منطقه اربلا (اربيل امروزي)] شرح می‌دهد كه منجر به شكست ارتش ده هزار نفره يونان شد.
«استرابون» جغرافيدان و مورخ يونان باستان در چند قرن پيش از ميلاد درباره چگونگی تربيت و پرورش بدنی جوانان كرد مي‌نويسد: «جوانان ايرانی را چنان تربيت مي‌كنند كه در سرما و گرما و بارندگی تاب و توان داشته،‌ ورزيده باشند. اينها را كردك (kardak) گويند.»

كردها همچون ديگر ايرانيان از اعتقادات اصيلی همچون احترام به پاكيزگی آب، خاك و آتش برخوردار بوده‌اند كه هم‌اكنون نيز بسياري از رسوم كهن ايرانی همچون جشن‌های نوروز و چهارشنبه‌سوری با شكوه منحصر به فرد در مناطق كردنشين پاس داشته مي‌شود. و همچنین در کتیبه‌های سومری ۲۰۰۰ سال پیش از میلاد از کشوری به نام «کاردا» نام برده شده‌است.
در پايان بايد گفت كردها به عنوان نسل غيور و فرزند خلف كاوه آهنگر كه ايرانيان را از ستم ضحاك ستمگر رها ساخت و درفش ملی ايران زمين را به دست فريدون داد، هيچ‌گاه احساس بيگانگی با ديگر ايرانيان نداشته‌اند و اشتراكات كهن نژادی، آيينی، فرهنگی، زبانی و... و افتخاراتی همچون كتيبه بيستون و طاق بستان و غيره نمادهای مشترك كردها و ديگر ايرانيان به شمار می‌روند كه اين پيوند تاريخی را استوارتر ساخته‌اند.

برای آشنایی بیشتر کسانی که به تاریخ کرد و کردستان علاقمندند لیست کتابهای زیر را آورده ایم.

۱.کرد - تاریخ - زبان - فرهنگ :ولادمیر مینورسکی،ترجمه محمد رئوف یوسفی نژاد,نشر سهیل 1378

۲.جنبش ملی کرد :کریس کوچرا،ترجمه ابراهیم یونسی،انتشارات نگاه،1373

۳.تاریخ سیاسی وجغرافیایی مردم کرد :غلامرضا انصاف پور،نشر ارمغان 1379

۴.وحدت قومی کرد و ماد :حبیب الله تابانی .نشر گستره .1380

۵.تاریخ کردستان :ملا محمد شریف قاضی .انتشارات توکلی.1379

۶.کردستان:علی اصغر شمیم.نشر مدبر .تهران 1370

۷.تصویر کردها:دکتر عبدالحسین مستوفی .نشر علم و هنر.1376

۸.تاریخ جنبش های کردستان :علاالدین سجادی.ترجمه رئوف کریمی.نشر کردستان.1381

۹.تاریخ کرد و کردستان :شیخ محمد مردوخ.انتشارات غریقی سنندج

۱۰.تحفه ناصری در تاریخ و جغرافیای کردستان :شکرالله سنندجی.انتشارات امیرکبیر1366

۱۱.کردستان و توسعه فرهنگی :سیدهاشم هدایتی.نشر ن والقلم.1373

۱۲.تاریخ مشاهیر کرد :بابا مردوخ روحانی.انتشارات سروش.1371 (دوره سه جلدی)

۱۳.زبان شناسی کرد و تاریخ کردستان :بهزاد خوشحالی.ناشر فن آوران.همدان1379

۱۴.جنبش کردها :ادگار اوبالاس.ترجمه اسماعیل فتاح قاضی.نشر نگاه.1377

۱۵.جنبش های سیاسی و فرهنگی کرد :رمزی قزاز.ترجمه مسعود ایزدی.نشرآزاداندیشان81

۱۶.جامعه شناسی مردم کرد :مارتین ون برون سین.ترجمه ابراهیم یونسی.نشرپانیذ 1378

۱۷.کردها،یک بررسی تاریخی وسیاسی :سرلشکر حسن ارفع.به کوشش محمد رئوف مرادی

 

۱۸. شرفنامه یا تاریخ کُرد و کُردستان : امیرشرفخان بدلیسی بکوشش : محمد عباسی


۱۹.کُرد و پیوستگی نژادی او :رشید یاسمی


۲۰.تاریخ ریشه نژادی کُرد :احسان نوری پاشا


۲۱.حدیقه ناصریه یا جغرافیا وتاریخ کُردستان :علی اکبر وقایع نگار کُردستانی بکوشش :محمد رئوف توکلی


۲۲. سیرالاکراد یا تاریخ و جغرافیای کُردستان :عبدالقادر ابن رستم بابانی بکوشش :محمد رئوف توکلی


۲۳.تاریخ اردلان ، مستوره کُردستان بکوشش : ناصر آزاد پور

 

                                                       با سلام

دوستانی که کتابهایی راجع به تاریخچه کرد و کردستان می شناسند به ما اطلاع دهند تا به این لیست اضافه شود.

و اگر نام کتاب یا نویسنده اشتباه ذکر شده است با ذکر منبع اطلاع دهید تا تصحیح گردد.

زبان کردی

زبان کردی

زبان کردی بسیار متنوع است (کرمانجی - سورانی - بادینی - زازا - کلهر - لکی و....) بوده و لهجه های متعدد دارد زبان کردی با دسته های شمالی لهجه های ایرانی غربی بعضی مشابهت دارد و از زبانهای مهم دسته ی غربی به شمار میرود و صاحب شعرها و تصنیفها قصه ها و سنت های ادبی غنی میباشد زبان کردی همچنان اصیل و بدون تغییر مانده است و دارای ادبی بسیار پهناور است و باید توجه داشت که جامعه ادبی کرد از گنجینه ادبی فولکولور بسیار غنی برخوردار است. گویشهای کردی عمدتا در بخشهایی در ایران - عراق - ترکیه و سوریه و بخشهایی از ارمنستان - آذربایجان - لبنان و اسرائیل زندگی میکنند.

                            

گویش سورانی یا کردی میانی (کردی:کوردی ناوه ندی (سورانی) sorani) یکی از گویش های زبان کردی است.

سورانی در بخش میانی مناطق کردنشین ایران و همچنین در نیمه ی جنوبی کردستان عراق صحبت می شود شهرهای اصلی گویشوران سورانی عبارتند از پیرانشهر˛ بانه˛ بوکان˛ اشنویه˛ سردشت˛ مهاباد˛ نقده ˛رواندوز ˛سقز ˛دیواندره شاهیندژ ˛سنندج  ˛کردستان˛ تکاب˛ بیجار˛ مریوان˛ جوانرود˛ کامیاران ˛کرمانشاه ˛سلیمانیه ˛اربیل ˛رانیه˛ کویسنجق و کرکوک ˛آنتولوگ و در سده های 17 و 18 میلادی زبان اورامی به عنوان زبان نوشتاری کردی به کار رفته بود.

سورانی خود به چندین لهجه تقسیم می شود لهجه رایج در سنندج لهجه اردلانی است و لهجه منطقه بوکان و مهاباد مکریانی نام دارد در عراق نیز دو لهجه سورانی اصلی در اربیل و کرکوک و سلیمانیه و سقز و سلیمانیه ای رایج است.

لهجه رایج در شهرهایی مانند مهاباد ˛سردشت˛ نقده˛ بوکان˛ شاهیندژ ˛پیرانشهر˛ اشنویه˛ و شهرهای رانیه و قلعه دیزه در کردستان عراق مکریانی است.

از شاعران بزرگ کلاسیک سرای این گویش می توان به نالی˛ محوی˛ حاجی قادر کوپی˛ سالم(شاعر)˛ ناری(شاعر) را نام برد و از شاعران معاصر مهم می توان قانع ˛هیمن˛ عبدالله پشیو˛ جلال ملکشاه ˛هژار˛ شریف و شیرکو بی کس اشاره کرد و از خوانندگان بزرگ آن می توان به سید علی اصغر کردستانی˛ حسن زیرک˛ ماملی ˛علی مردانی˛ طاهر توفیق ˛ناصر رزازی˛ نجمه غلامی و مظهر خالقی را نام برد .

رمان ژانی گه ل (درد ملت)  نوشته ابراهیم احمد از رمانهای گویش سورانی میباشد.

قدیمی ترین فرهنگنامه در این گویش فرهنگنامه (فرهنگ خال تالیف محمد خال )و فرهنگ هژار می باشد که از ذکر واژه های بیگانه در آن دوری گزیده اند.

 

گویش کرمانجی

کرمانجی در سرتاسر کردستان ترکیه و کردستان سوریه بخشی از کردستان عراق استان آذربایجانغربی در شهرستانهای ارومیه ˛خوی˛ ماکو˛ چالدران˛ تکلم میشود همچنین در شمال شرقی ایران و در استانهای خراسان شمالی و خراسان رضوی گویش غالب در شهرستانهای بجنورد˛ اسفراین˛ قوچان˛ شیروان˛ کلات نادری و مانه و سملقان کرمانجی است کرمانجی در شهرستانهای درگز ˛چناران و فاروج با در اختیار داشتن درصدی بالا زبان دوم است با توجه به مهاجرت های گسترده از سایر شهرهای کرد زبان شمال خراسان به مشهد شمار کرمانجی های ساکن در مشهد قابل توجه است ...

در روستاهایی در شهرستان رودبار استان گیلان به ویژه در بخش عمارلو که شامل دو بخش میباشد که عمده ساکنان خورگام که شامل روستاهای بره سر˛ چها محل جلالده برارودوبیش از یکصد پارچه آبادی و روستا به زبان کرمانجی صحبت میکنند.

 پیر کوه و کرماک و دوسالدیه˛ عمارلو در قسمت کردنشین ارمنستان و ترکمنستان و استانهای کلباژار و زنگلان در جمهوری آذربایجان به کردی کرمانجی صحبت میکنند و بیشتر کردهای ساکن اروپا به کرمانجی صحبت میکنند در بعضی از روستاهای ماه نشان ˛هشترود در آذربایجان شرقی به این گویش صحبت میکنند و در اطراف شهر خلخال در استان اردبیلف نیز روستاهای مانند میل ˛آغاردان بلو ˛کانلو ˛مصطفی لو˛ پیرانلو˛ چملو˛ گبین˛ اوجغاز˛ مورستان˛ کلستان علیا˛ حاجی آباد˛ کلستان سفلی˛ لنبر˛ نواشنق˛ آقبلاغ کرد˛ غفور آباد˛ کالار ˛چلنبر˛ داود خانی˛ خداقلی قشلاق و دلیلر و روستای جعفر آباد به زبا کردی کرمانجی صحبت میکنند.

 

                                   

گویش گورانی

شامل گونه های اورامی - ژاورویی و لهونی است که کردهای ساکن ژاورود - تخت و نوسود و پاوه و تویلی و بیاره با آن تکلم میکنند از آن جمله میتوان به آثار شاعران و نویسندگان بزرگی که شهرت جهانی دارند اشاره کرد که به این لهجه و گویش نوشته شده است مانند:آثار میرشرف خان بدلیسی - استاد هیمن - استاد عبدالرحمان شرفکندی(هه ژار)و شاعران معروف و مشهور کرد  مانند گوران و شیرکو بی که س را نام برد.

 

گویش لکی

دانشمندان زبان شناسی گویش لکی را در شاخه های  گویش های جنوبی زبان کردی تقسیم کرده اند شامل گونه های کلهری - ایلامی - کوهدشتی - فیلی - هفتگلی - شیروانی و گروسی است که کردهای ساکن کرمانشاه و ایلام ماهدشت و کلیایی - دینور - قصرشیرین و کرند صحنه - گهواره - همدان - خانقین - مندلی - بدره و کورت - سلسله - دلفان با آن گفتوگو میکنند.

 گویش لری

شامل گونه های بختیاری و سوسنگردی است که مردم دزفول - شهر کرد - چهارمحال بختیاری - خرم آباد - اسشتر - الیگودرز و سوسنگرد با آن صحبت می کنند. در لغت نامه دهخدا در لغت نامه لر و یا(لور) را نام عشیرتی بزرگ از عشایر کرد میداند:( گروهی از کردها در کوههای میان اصفهان و خوزستان و این نواحی بدیشان شناخته آید و بلاد لر خوانند و هم لرستان ولور گویند).

 

گویش کلهری

کلهری دارای لهجه ها و زیر لهجه های متعدد میباشد. مانند: گروسی - کلیایی - قصری - کرمانشانی - خالقینی - ارکوازی می باشد که در استانهای کردستان - کرمانشاه - بخشهایی از ایلام در کردستان عراق در شهرهای:خانقین - بدره - جسان - زریاتیه - جلولا و قسمتهایی از کلار - کفری - کوت و عماره  و مناطق یوسته به این مناطق به این لهجه صحبت میکنند.

 

گویش زازاکی

زبان گورانی (که شامل اورامی میشود) اغلب به عنوان بخشی از شاخه ی زازا-گورانی زبانهای هند و اروپایی طبقه بندی میشود. زبان زازاکی که در قسمت شمال کردستان گویش میشود هم از نظر دستوری و هم از نظر زبانی متفاوت است که توسط گویشوران گورانی قابل فهم نیست اما مرتبط با گورانی در نظر گرفته میشود همه جوامع زازاکی زبانها که در بخشهایی از شمال کردستان عراق گویش میکنند از جامعه کرد میباشند.